Η μητέρα Φύση ως κοινός τόπος συνύπαρξης για όλη την οικογένεια: δραστηριότητες για τρεις γενεές στο φυσικό περιβάλλον

Η φύση λειτουργεί ως πεδίο σύνδεσης, μάθησης και φροντίδας, προσφέροντας σε μικρούς και μεγάλους την ευκαιρία να μοιραστούν χρόνο, εμπειρίες και υπευθυνότητα απέναντι στον πλανήτη. Στο συγκεκριμένο άρθρο προτείνονται δραστηριότητες που αξιοποιούν τη φαντασία και την παρατήρηση, όπως η αναζήτηση φυσικών αντικειμένων, η νυχτερινή παρατήρηση αστεριών, παιχνίδια μνήμης με στοιχεία της φύσης, η εξερεύνηση μικρόκοσμων με μεγεθυντικό φακό ή φωτογραφικές προκλήσεις, καθώς και η ενεργή συμμετοχή στην προστασία του περιβάλλοντος.

Η μητέρα Φύση, ένας κοινός τόπος συνύπαρξης για όλη την οικογένεια

Η μητέρα φύση, διαχρονικά, στις διαφορετικές προσεγγίσεις που νοηματοδοτούν τον συμβολικό αλλά και αρχετυπικό της χαρακτήρα κατέχει κεντρικό ρόλο. Αποτελεί πηγή ζωής που προσφέρει απλόχερα τη δημιουργία, μητρικό περιβάλλον που μας περικλείει με ασφάλεια και φροντίδα, αντικείμενο προβολής των πρωταρχικών μας εμπειριών στη ζωή αλλά και φορέας συμβολικής δύναμης. Η επιστροφή σε ένα φυσικό τοπίο, μακριά από τον πυκνό αστικό ιστό, μας επαναφέρει σε μια βαθύτερη αίσθηση του εαυτού, αποκαλύπτοντας τη θεμελιώδη ψυχική μας σύνδεση με τη φύση. Λαμβάνοντας υπόψη τη συμβολή του Winnicott, σύμφωνα με την οποία η φύση μπορεί να λειτουργήσει ως ένας ενδιάμεσος «τρίτος χώρος» ανάμεσα στην εσωτερική και την εξωτερική πραγματικότητα, η ενεργός δράση μας σε αυτήν μας προσφέρει το ασύγκριτο πλεονέκτημα να υπάρξουμε δημιουργικά και κοντά στον αληθινό μας εαυτό, αφήνοντας στην άκρη, έστω για λίγο, τις ολοένα αυξανόμενες απαιτήσεις της καθημερινότητας.

Έτσι, η φύση σκιαγραφείται ως ένας τόπος όπου τα μέλη της οικογένειας μπορούν να συνυπάρξουν σε ένα περιβάλλον μη ανταγωνιστικό και μη στρεσογόνο, αφήνοντας χώρο και χρόνο για ουσιαστική αλληλεπίδραση, ανοιχτή και διαγενεακή επικοινωνία αλλά και δημιουργία κοινών εμπειριών και αναμνήσεων. Τα δάση, οι υγρότοποι, οι ακτογραμμές και οι παραλίες, οι αγροί αλλά ακόμα και τα πάρκα ή οι κήποι αποτελούν τους φυσικούς τόπους όπου μπορούμε να συναντηθούμε δημιουργικά, να ενισχύσουμε τους οικογενειακούς δεσμούς και φυσικά να ανακαλύψουμε από κοινού τους θησαυρούς της φύσης.

Συγκεντρώνουμε εδώ ιδέες από τη βιβλιογραφία αλλά και την εμπειρία από την εκπαιδευτική δράση στην ύπαιθρο, που μπορούν να σας συνοδεύσουν σε μία επόμενη εξόρμηση στη μητέρα φύση με τα μικρά, τα μεγάλα αλλά και τα μεγαλύτερα μέλη της οικογένειας!

Φυσικά αντικείμενα

Το πνεύμα και η μεθοδολογία του Τζάνι Ροντάρι εύκολα μπορούν να βρουν πρακτική εφαρμογή στη φύση, εφαρμόζοντας τεχνικές εμπνευσμένες από τα παιχνίδια των αντικειμένων, τα παιχνίδια των ερωτήσεων και τις λίστες λέξεων από το γνωστό και αγαπημένο βιβλίο του «Η Γραμματική της Φαντασίας». Η παρότρυνση προς όλα τα μέλη της οικογένειας να βρουν μία σειρά από αντικείμενα με ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό εκτυλίσσεται σε ένα λιτό αλλά ευφάνταστο κυνήγι θησαυρού: αναζητήστε στη φύση κάτι κίτρινο, κάτι μεγάλο, κάτι ίσιο, κάτι λείο, κάτι απαλό, κάτι που τσιμπάει ή κάτι που θυμίζει τον εαυτό σας. Με αφορμή το τελευταίο σας εύρημα συνδυάστε την παρατήρηση με την προσωπική εμπειρία και μοιραστείτε τις σκέψεις σας.

Μαγικές νύχτες

Ένα από τα πιο όμορφα πράγματα είναι η παρατήρηση της φύσης τη νύχτα! Ένα βράδυ με καθαρό, χωρίς σύννεφα ουρανό μπορείτε να ξαπλώσετε στο γρασίδι και να παρατηρήσετε τα αστέρια. Με τη βοήθεια ενός μικρού οδηγού ή του διαδικτύου μπορείτε να μάθετε να αναγνωρίζετε τους κυριότερους αστερισμούς. Μπορείτε επίσης να μοιραστείτε μία (ελεύθερη) απόδοση για τη γέννηση των αστεριών, από το βιβλίο «Η Κόμη της Βερενίκης» του Γιώργου Γραμματικάκη: «Τα άστρα δεν μένουν πάντα ίδια. Κάποια γεννιούνται, κάποια μεγαλώνουν και αλλάζουν, και κάποια στο τέλος σβήνουν. Όλα αυτά γίνονται πολύ αργά, σε χρόνους τόσο μεγάλους που δεν μπορούμε καν να τους φανταστούμε, από εκατομμύρια μέχρι δισεκατομμύρια χρόνια. Επειδή κάθε άστρο που παρατηρούμε στον ουρανό έχει διαφορετική διάρκεια ζωής, υπάρχουν πάντα πολλές “γενιές” άστρων που ζουν μαζί στον ουρανό.»

Παιχνίδι μνήμης στη φύση

Συγκεντρώστε έως δεκαπέντε διαφορετικά φυσικά αντικείμενα (ένα κλαδάκι, ένα φύλλο, έναν καρπό, μία πέτρα, ένα κομμάτι φλοιού δέντρου κ.ά.). Τοποθετείστε τα σε μια καθαρή επιφάνεια, π.χ. σε έδαφος χωρίς πυκνή βλάστηση, σε ένα παγκάκι, σε έναν σχετικά επίπεδο βράχο. Αφιερώστε 20 δευτερόλεπτα για να τα παρατηρήσετε (προσαρμόστε τον χρόνο ανάλογα με την ηλικία). Στη συνέχεια καλύψτε τα αντικείμενα με ένα κομμάτι από ύφασμα. Έπειτα, προσπαθήστε όλοι μαζί να θυμηθείτε ποια φυσικά αντικείμενα υπήρχαν στη «συλλογή», ενισχύοντας τη μνήμη σας, την παρατηρητικότητά σας και τη διάθεση για συνεργασία!

Μαγικοί φακοί για όλες τις ηλικίες

Για τους μικρότερους, ένας μεγεθυντικός φακός θα αποκαλύψει έναν καλά κρυμμένο μικρόκοσμο: έντομα που περιπλανώνται στους κορμούς δέντρων, γεωμετρικά σχήματα στα φύλλα, σταγόνες νερού που ακόμη στέκονται στο χώμα, ιστούς αράχνης πλεγμένους στους μίσχους και τους βλαστούς των φυτών αλλά και όλα τα μέρη ενός άνθους: από τα πέταλα έως τους στήμονες που φιλοξενούν τη γύρη! Για τους μεγαλύτερους, η έμπνευση μπορεί να προκύψει μέσα από τον φακό μίας φωτογραφικής μηχανής. Δημιουργήστε μία φωτογραφική πρόκληση, όπως ένα «κυνήγι φωτογραφικού θησαυρού»: επιλέξτε μία σειρά από φυσικά αντικείμενα και ενθαρρύνετε τα μεγαλύτερα παιδιά να τα εντοπίσουν και να τα φωτογραφίσουν.

Μαζί προστατεύουμε τη φύση

Όλο και περισσότερα παιδιά θέλουν να συμμετέχουν ενεργά στην προστασία του πλανήτη. Γιατί, λοιπόν, να μην οργανώσετε μία δράση στην οποία θα συμμετέχει όλη η οικογένεια; Για παράδειγμα, συλλέξτε πλαστικά σκουπίδια που ενδέχεται να βρείτε στην περιοχή που θα επισκεφθείτε. Μπορείτε επίσης να συμμετέχετε από κοινού σε δράσεις που συντονίζουν περιβαλλοντικές οργανώσεις, ενισχύοντας έτσι τον αντίκτυπο των πρωτοβουλιών τους. Ακόμη πιο απλά, σε μία αυθόρμητη επίσκεψη σε έναν κήπο ή σε ένα πάρκο, διαμορφώστε μία μικρή, προσωρινή κατασκευή που θα προσφέρει ένα ασφαλές καταφύγιο στις μέλισσες: αναζητήστε και σχηματίστε δεμάτια από συμπαγή κλαδιά, τα οποία θα επιτρέψουν στις μέλισσες να σκάψουν μέσα τη φωλιά τους. Αν πάλι βρείτε κούφια κλαδιά, μπορεί να προσελκύσουν άλλα είδη μοναχικών μελισσών. Μπορείτε να βοηθήσετε ακόμα περισσότερο, κλείνοντας τη μία άκρη των κλαδιών με λάσπη, ώστε να είναι η «φωλιά» τους πιο ασφαλής.

Ιδέες και έμπνευση από:

• Friend, E. (2023). A Ferenczi–Winnicott Dialogue: The Intersubjective, the “Third” and the Mother in Psychoanalysis. IJP Open – Open Peer Review and Debate, 9(26), 1–23
• LIPU (2024). Μαζί στη Φύση. Πέρα από τη γνώση. Παιχνίδια και δραστηριότητες για όλες τις οικογένειες. Αθήνα: Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία.
• Rodari, G. (2001). Η Γραμματική της Φαντασίας. Αθήνα: Μεταίχμιο.
• Γραμματικάκης, Γ. (1996). Η Κόμη της Βερενίκης. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.
• Μεταίχμιο (2004). Δραστηριότητες για να ανακαλύψω τη φύση. Αθήνα: Εκδόσεις Μεταίχμιο.